​

​

Şüräle

Ğabdulla Tuqay

(1907 yel)

I
Näq Qazan artında bardır ber avıl — Qırlay dilär;

Cırlağanda köy öçen «tavıqları cırlay» dilär;

Gärçä anda tuğmasam da, min beraz torğan idem,

Cirne äz-mäz tırmalap, çäçkän idem, urğan idem.

Ul avılnıñ, — hiç onıtmıym, — här yağı urman ide,

Ul bolın, yäşel ülännär xätfädän yurğan ide.

Zurmı? disäñ, zur tügelder, bu avıl bik keçkenä,

Xalqınıñ eçkän suı bik keçkenä — ineş kenä.

Anda bik salqın vä bik esse tügel, urta hava,

Cil dä vaqtında isep, yañğır da vaqıtında yava.

Urmanında qıp-qızıl qura ciläk tä cir ciläk;

Küz açıp yomğançı, hiçşiksez, cıyarsıñ ber çiläk.

Bik xozur! rät-rät tora, ğaskär kebi, çırşı, narat;

Töplärendä yatqanım bar, xäl cıyıp, kükkä qarap.

Yuqä, qayınnar töbendä quzğalaqlar, gömbälär

Berlä bergä üsä allı-gölle göllär, ğoncälär (açılıp citmägän çäçäk).

Aq, qızıl, al, sap-sarı, zäñgär, yäşeldän çäçkälär;

Här tarafqa tämle islär çäçkäli bu çäçkälär.

Üpkälilär çäçkälärne törle tösle kübäläk¬lär

kilep, kitkän bulıp, tağın da şunda çügäläp.

Bervaqıt çuq-çuq itep sayrıy xodaynıñ qoşları;

Kitä cannarnı kisep, yarıp sadai xuşları (yağımlı tavışları).

Monda bul’varlar, klub häm tantseval’na, tsirk ta şul;

Monda orkestr, teatrlar da şul, qontsert ta şul.

Zur bu urman: çitläre kürenmider, diñgez kebi,

Binihaya, bixisaptır, ğaskäri Çıñğız kebi.

Qılt itep iskä töşäder namnarı (isemnäre), däwlätläre

Qart babaylarnıñ, monı kürsäñ, böten sawlätläre (batırlıqları).

Açıla aldında tarixtan teatr pärdäse:

Ah! diseñ, bez nik bolay soñ? bez dä xaqnıñ bändäse.

II
Cäy könen yazdım beraz; yazmıym äle qış, közlären,

Alsu yözle, qara qaşlı, qara küzle qızların.

Bu babaynın min cıyın, mäydan, sabanı tuyların

Yazmıymın qurqıp, yeraqlarğa kitär dip uylarım...

Tuqta, min yuldin adaşqanmın ikän bit, kür äle,

Ällä nik istän dä çıqqan, süz başım bit «Şüräle».

Az ğına sabrit (sabır it) äle, i qariem (uquçım)! xäzer yazam;

Uylasam awlımnı, ğaqlımnan da min xäzer yazam.

III
Bilgele, bu qap-qara urmanda här yertqıç ta bar,

Yuq tügel ayu, büre; tölke — cihan qortqıç ta bar.

Häm dä bar monda quyan, ärlän, tiyen, yomran, poşi,

Oçrata awçı bulıp urmanda küp yörgän keşe.

Bik quyı bulğanğa, monda cen-pärilär bar dilär,

Törle albastı, ubırlar, şürälelär bar dilär.

Hiç ğacäp yuq, bulsa bulır, — bik qalın, bik küp bit ul;

Küktä ni bulmas diseñ, — oçsız-qırıysız kük bit ul!

IV
Şul turıdan az ğına — biş-altı süz söylim äle,

Ğädätemçä az ğına cırlıym äle, köylim äle.

Bik matur ber aylı kiçtä bu avılnıñ ber Ceget

Kitkän urmanğa utınğa yalğızı ber at cigep.

Tiz barıp citkän Ceget, eşkä totınğan barğaç uq,

Kisä başlağan utınnı balta berlän tuq ta tuq!

Cäyge tönneñ ğädätençä tön beraz salqın ikän;

Barça qoş-qort yoqlağan bulğanğa, urman tın ikän.

Şundıy tın, yaxşı havada bezneñ utınçı isä

Alnı-artnı, uñnı-sulnı belmiçä utın kisä.

Baltası qulda, Ceget eştän beraz tuqtap tora;

Tuqta, çü! Yam’sez tavışlı ällä närsä qıçqıra.

Siskänep, bezneñ Ceget qatıp qala ayagürä,

Añlamastan, qarşısında ällä nindi «yat» kürä.

Närsä bu? Qaçqınmı, cenme? Yä öräkme, närsä bu?

Qot oçarlıq, bik kileşsez, ällä nindi närsä bu!

Borını käp-käkre — bögelgänder tämam qarmaq kebi;

Töz tügel qullar, ayaqlar da — botaq-tarmaq kebi.

Yaltırıy, yalt-yolt kiläder eçkä batqan küzläre,

Qot oçar, kürsäñ ägär, tönlä tügel — köndezläre.

Yap-yalanğaç, näp-näzek, läkin keşe tösle üze;

Urta barmaq buylığı bar mañlayında mögeze.

Käkre tügelder monıñ barmaqları — bik töz tözen,

Tik kileşsez — härbere dä yartı arşınnan ozın.

V
Bik ozaq torğaç qaraşıp, küzne küzgä nıq teräp,

Endäşä batır utınçı: «Siña minnän ni kiräk?»

— Ber dä şiklänmä, Ceget, sin; min qaraq-uğrı tügel,

Yul da kismimen, şulay da min bigük tuğrı tügel.

Ğädätem: yalğız keşelärne qıtıqlap üteräm;

Min äle, kürgäç sine, şatlanğanımnan ükeräm.

Tik qıtıqlarğa yaralğandır minem barmaqlarım;

Bulğalıydır kölderep adäm ütergän çaqlarım.

Kil äle, sin dä beraz barmaqlarıñnı selket, i

Yäş Ceget! Kilçe ikäw uynıyq beraz keti-keti.

— Yaxşı, yaxşı, süz dä yuqtır, min qarışmıy uynıymın.

Tik sine şartımğa künmässeñ diyep min uylıymın.

— Närsä şartıñ, söylä, i biçara adämçekkenäm?

Tik tizük uynıyqçı, zinhar, närsä quşsañ da künäm.

— Söyliyem şartımnı siña, yaxşı tıñlap tor: änä

Şunda bar iç bik ozın häm bik yuan ber büränä.

Min dä köç-yärdäm birermen: äydä, iptäş, quzğalıyq,

Şul ağaçnı bergä-bergä uşbu arbağa salıyq.

Büränäneñ ber oçında bar äçelgän yarığı,

Şul cirennän nıq qına sin tot, i urman sarığı!

Bu kiñäşkä Şüräle dä künde, kilmiçä kire,

Kitte quşqan cirgä, atlap adımın ire-ire;

Quydı iltep awzın eçkän büränägä barmağın, —

Qariem, kürdeñme inde yäş Cegetneñ qarmağın!

Suqqalıydır balta berlän qıstırılğan çöygä bu,

Xäyläsene äkren-äkren kiteräder köygä bu.

Şüräle tıqqan qulın — selkenmider, quzğalmıydır;

Belmi insan (keşe) xäyläsen — hiç baltağa küz salmıydır.

Suqqalıy torğaç, axırda çöy çığıp, buşap kitep,

Şüräleneñ barmağı qaldı qısıldı şap itep.

Sizde eşne Şüräle dä: qıçqıra da baqıra,

Sızlana häm yärdämenä şürälelär çaqıra.

Xäzer inde Şüräle bezneñ Cegetkä yalına,

Täwbä itä eşlärennän, izgelekkä salına:

— Sin beraz qızğan mine, qotqarçı, i adämgenäm;

Mondin arı üzeñä, uğlıña, näsleñgä timäm.

Başqalardan da tidermäm, ul minem dustım diyep,

Añğar urmanda yörergä min üzem quştım diyep.

Bik avırta qullarım, dustım, cibär, zinhar cibär;

Şürälene räncetüdän närsä bar siña, ni bar?

Tibränä dä yolqına, biçara ğaqlınnan şaşa;

Şul arada yäş Ceget öygä kitärgä mataşa.

At başınnan totqan ul, bu Şürälene belmi dä;

Ul monıñ för’yadların (zarlanıp yelawların) asla (hiç tä) qolaqqa elmi dä.

— İ Ceget, hiç yuq ikänder märxämät xisseñ sineñ;

Äytçe, zinhar, märxämätsez! kem sin? ismeñ kem sineñ?

İrtägä kilgänçe dustlar tändä canım torsa gär,

Şul fälän atlı keşe qıstı diyermen sorsalar.

— Äytsäm äytim, sin belep qal: çın atım «Bıltır» minem.

Bu Ceget abzañ bulır bu, bik belep tor sin, enem!

Şüräle för’yad itäder; awdan ıçqınmaq bula häm dä ıçqınğaç,

Cegetkä ber-ber eş qılmaq bula.

Qıçqıra: «Qıstı, xärap itte yavız «Bıltır» mine,

Ah, üläm bit, bu bäladän kem kilep yolqır mine?»

İrtägesen şürälelär bu fäqıyr’ne tirgilär:

— Sin cülärseñ, sin qotırğan, sin tilergänseñ, — dilär.

Äytälär: «Qıçqırma sin, tiz yaxşılıq berlän tıyıl!

İ cülär! qısqanğa bıltır, qıçqıralarmı bıyıl!»