​

​

Şüräle

Ğabdulla Tuqay

(1907 yel)

I
Näq Qazan artında bardır ber avıl — Qırlay dilär;

Cırlağanda köy öçen «tavıqları cırlay» dilär;

Gärçä anda tuğmasam da, min beraz torğan idem,

Cirne äz-mäz tırmalap, çäçkän idem, urğan idem.

Ul avılnıñ, — hiç onıtmıym, — här yağı urman ide,

Ul bolın, yäşel ülännär xätfädän yurğan ide.

Zurmı? disäñ, zur tügelder, bu avıl bik keçkenä,

Xalqınıñ eçkän suı bik keçkenä — ineş kenä.

Anda bik salqın vä bik esse tügel, urta hava,

Cil dä vaqtında isep, yañğır da vaqıtında yava.

Urmanında qıp-qızıl qura ciläk tä cir ciläk;

Küz açıp yomğançı, hiçşiksez, cıyarsıñ ber çiläk.

Bik xozur! rät-rät tora, ğaskär kebi, çırşı, narat;

Töplärendä yatqanım bar, xäl cıyıp, kükkä qarap.

Yuqä, qayınnar töbendä quzğalaqlar, gömbälär

Berlä bergä üsä allı-gölle göllär, ğoncälär (açılıp citmägän çäçäk).

قارا ایلان

  بئله دئییرلر کی، بیر باغبان وارمیش. بو باغبانین گؤزونون آغی قاراسی بیر اوغلو وارمیش. بو باغبان اوغلونا یاخشی تربییه وئریبمیش. بیر گون باغبان حَیطینده یئر بئلله‌ینده بیر قارا ایلانلا آغ ایلانین بیر-بیرینه سارماشیب یاتدیغینی گؤرور. باغبانین آغ ایلانین قارا ایلانلا سارماشیب یاتدیغینا آجیغی توتور، او بئل ایله قارا ایلانی وورماق ایسته‌ییر، بئل آغ ایلانا دَییر. قارا ایلان قاچیب گئدیر. باغبان آغ ایلانی تورپاغا باسدیریب ائوینه گئدیر. بو حادیثه‌دن نئچه ایللر کئچیر. باغبانین اوغلو بؤیویور. اونون ائولنمک واختی گلیب چاتیر. باغبان کند آغ‌ساققاللارینی ییغیب مصلحت ائله‌ییر. آغ‌ساققاللارین بیری باغبانا دئییر کی، توی ائله، آما احتیاطلی اول. گلینی ائوه سالاندا قاپیدا دور، ایچری هر آدامی بوراخما. باغبان توی ائدیر، گلینی گتیرنده قاپیدا دورور. ایچری هئچ کسی بوراخمیر. قارا ایلان گلینین دونونون آلتیندا ایچری کئچیر. گئجه نئچه دفعه  ایسته‌ییر کی، باغبانین اوغلونو چالسین، ائشیکده‌کی  آداملارین باغبانا ائتدیکلری دوعانی ائشیدیب، اوغلانی چالمیر. سحر اولور. همین آغ‌ساققال کیشی سحر تئزدن باغبانین ائوینه گلیر. باغباندان سوروشور کی، بیر حادیثه  باش وئرمه ییب کی؟ باغبان سؤیله‌ییر کی، یوخ. آغ‌ساققال دئییر:

  – اوغلون یاتان اوتاغا کئچک. 

 ​

​اوچ آغه-اینی باتیرلر

 بار اېکن، یۉق اېکن، بیر زمانده بیر کیشی بۉلگن اېکن. بای هم، کمبغل هم اېمس اېکن. اونینگ اوچته اۉغلی بار اېکن، اوچاوی هم اۉقیگن، آق-او قاره‌نی تنیگن، یوزلری آیده‌ی، اۉزلری تایده‌ی، یامان بیلن یورمه‌گن، یامان جایده تورمه‌گن اېکنلر. تۉنغیچی ییگیرمه‌ بیر یاشده، اۉرتنچه‌سی اۉن سکّیز یاشده، کېنجه‌سی اۉن آلتی یاشده اېکن. آته‌سی بیر کونی اولرنی آلدیگه چقیریب، هر بیری نینگ پېشانه‌سینی سیله‌ب:

— اۉغیللریم، مېن بای اېمسمن، مېندن قالگن دولت سیزلرنینگ معیشتینگیز اوچون کفایه‌ قیلمه‌یدی، مېندن آرتیق نرسه‌ امید قیلیب اۉتیرمنگلر، اۉضمناً کېین بختسیز بۉلیب قالمنگلر دېب، سیزلرنی اۉقیتدیم. یخشی آت قۉیدیم. تۉی قیلدیم، وایه‌گه یېتکزدیم. بونینگ اوستیگه سیزلرنی ینه‌ اوچ نرسه‌ بیلن تربیه‌ قیلدیم. بیرینچیدن، ساغلام وجودلی قیلیب اۉستیردیم — قوّتلی بۉلدینگیز. ایکّینچیدن، یراغ بیلن تنیشتیردیم – یراغ ایشله‌تیشگه اوسته‌ بۉلدینگیز. اوچینچیدن، قۉرقیتمه‌ی اۉستیردیم — قۉرقاق بۉلمه‌ی باتیر بۉلدینگیز، ینه‌ اوچته نرسه‌نی ایته‌من، قولاقلرینگیزگه آلیب، اېسلرینگیزدن چیقرمنگیر.

تۉغری بۉلینگ — بې‌خواطر بۉله‌سیز. مقتنچاق بۉلمنگ — خجالت تارتمه‌یسیز. دنگسه‌لیک قیلمنگ – بختسیز بۉلمه‌یسیز. بوندن باشقه‌سینی اۉزینگیز بیلینگ. قاره‌ تاینی، سمن تاینی، کۉک تاینی اسباب-انجاملری بیلن تیارلب قۉیدیم.

خورجونلرینگیزنی بیر هفته‌لیک طعام بیلن تۉلغایزدیم. بختینگیز یایده، تاپیب آلماق اوچون دنیانی کۉرگنی یۉلگه چیقینگ، دنیانی تنیمه‌ی دنیا کیشیسی بۉلمه‌یسیز. بخت قوشینی اوشله‌ماق اوچون بخت آویگه چیقینگ. خیر اۉغیللریم، — دېب توریب کېتدی…

​

Ana dilini sevir

​

Valeh HEYDƏR

Şair-publisist Valeh Heydər (Valeh Yavər oğlu Heydərov) Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinun məzunudur. O, yeddi kitabın müəllifi, on almanax-kitabın isə həmmüəllifidir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

Təzə kitab qoxusu

İlk dərs günü müəllim

Dedi: "Əziz uşaqlar,

Sizin üçün maraqlı

Bir sərbəst sualım var.

Deyin görüm, dünyada

Hansı qoxu çox şirin,

Həm də onu sevənin

Olur zəkası dərin?"

قیزه‌لاق گُلی و سِحرلی اۉرمان

بیر زمانلر، تاغلرنینگ اېته‌گیده، کۉکلم نینگ تۉلیق آچیلگن گُللری بیلن بېزه‌تیلگن، معجزه‌‌گینه قیشلاق بار اېدی. شو قیشلاقده گُلی اسملی یاش قیزه‌لاق یشه‌ردی. گُلی نینگ اېنگ کتّه‌ قیزیقیشی اۉرماننی سَیر قیلیش اېدی، او یېرده او هر کونی ینگی سرگذشتلرنی کشف اېتردی.

بیر کون، گُلی اۉرمان نینگ چوقورراق قِسملریگه کیریب کېتدی و اۉزینی سِحرلی دنیاده تاپدی. بو یېرده درختلر گپیره آله‌ر، حیوانلر انسان تیلیده سۉزلشر و هر بیر گُل اۉزی نینگ حکایه‌سیگه اېگه‌ اېدی.

جمیله‌

شهرده، آدملر کۉپ بۉلگن جایده، ٨ یاشلی قیزه‌لاق جمیله‌ یشه‌ردی. اونینگ قۉنغیر، جینگه‌لک ساچلری بار اېدی، و دایم یوزیده تبسم پارلب تورردی. جمیله‌ جوده‌ هم عاقل و مهربان اېدی: مکتبده یخشی بهالر آلیب، اۉقیتووچیلری و صنفداشلری‌نینگ اعترافیگه سزاوار بۉلگن، اویده اېسه آته-آنه‌سی نینگ اطاعتکار قیزی بۉلیب، اولرنینگ هر بیر سۉزینی بجرردی.

​

Seyid Əzim Şirvani

(1835-1888)

Eşşək və arılar

Bir neçə kəndi gördü bir eşşək, 
Arılar onda işləyir bişək. 
Gördü bir xaneyi-müqəddəs var, 
Beyti-şeşguşə içrə çox kəs var. 
Padşahın hüzuruna getdi, 
Şahi-yəsubdən sual etdi. 
Dedi: - Bu kənddə nədir məqsud 
Saz olur gündə nayü bərbətü ud? 
Sizə hasil nədir bu qovğadən? 
Vaqif eylə məni bu mənadən. 
Dedi: - Biz səbzəyə olub çirə, 
Edərik cəm kəndiyə şirə. 
Dedi eşşək ki, yəni şirə nədir? 
Olmusuz səbzi üzrə “çirə” nədir? 
Bir qədər bal dadızdılar eşəgə. 
Yedi eşşək çü balı, düşdü şəkə. 
Düşdü bir fikrə eşşəgi-nadan 
Ta gedib otlasın o da qalqan, 
Gəlibən çəksin arı tək şirə, 
Könlünü verdi fikrü tədbirə. 
Yedi qalğanı, gəldi saldı peyin – 
Ki, iyindən tutuldu başü beyin. 
İylədi, daddı, gördü bal deyil, 
Yediyi balə bu misal deyil. 
Kəndiyə gəldi vurdu bir şıllaq, 
Arıları dağıtdı ol sərsaq. 
Gördü bir ayrı arı bu halı, 
Arılardan soruşdu əhvalı, 
Dedi: - Kəşf eylə, nə bəladır bu, 
Nə müsibət, nə macəradır bu? 
Dedi bir arı arıya: - Ari, 
Biz bu yolda itirmişik ari. 
Eşşəyə bal dadızmışıq qafil, 
Olmuşuq fəzlü əqldən cahil. 
Bu qəmü dərdə mübtəla olduq, 
Sahibi-möhnətü bəla olduq. 
Eşşəyə bal dadızsa hər kəs bal, 
Dağılır xanəsi onun bu misal. 
Seyyida, elmi açma nadanə - 
Ki, düşərsən cahanda nöqsanə. 
Çəkmə kamayi-şeri bazarə, 
Gövhəri ərz elə xiridarə 
Nə bilir dürr qədrini əllaf, 
Yoxdu bazari-dəhrdə sərraf.

​

Wäzir men şal

Seypin degen xan bolıptı. Xannıŋ Mübärak deytin wäziri bolıptı. Xannıŋ wäziri xanğa aytıptı:

— Xanda 40 kisiniŋ aqılı bar deydi, egerde sizde 40 kisiniŋ aqılı bola turıp, daw bolsa, jaŋjal bolsa bizge nege joldaysız, öz betiŋizben nege bitirip jibermeysiz? Bizben nege aqıldasasız? – depti. Sonda xan aytıptı:

— Xanda 40 kisiniŋ aqılı bar ekendigi ras. Biraq bir jerde Samır degen şal bar, sol şalda 40 xannıŋ aqılı bar. Sol şaldı munda qonaqqa şaqırıp kel, – depti xan wäzirge. Mübärak Samır şaldı qonaqqa şaqırıp äkelipti.